کتابخانه عمومی فتح المبین دزفول

کندوکاوی درباره کتاب دا یا

خاطرات سیده زهرا حسینی[1]

ر.ک. به : دا : خاطرات سیده زهرا حسینی، به اهتمام سیده اعظم حسینی، چاپ چهل و نهم، تهران : شرکت انتشارات سوره مهر (وابسته به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی)، 1388، 812 صفحه.

به اهتمام: سیده اعظم حسینی

معرفی و نقد: دکتر عباس خلجی[2]

استادیار دانشگاه جامع امام حسین (ع)

مقدمه

خاطره­گویی و رمان­نویسی دو سبک مهم و اصیل در روایت حوادث تاریخی برای نسل­های آینده و ثبت و ضبط و انتقال تجارب تلخ و شیرین نسل­های پیشین و نسل حاضر برای نسل­های آینده است. با این حال، متاسفانه ادبیات انقلاب اسلامی، به ویژه ادبیات پایداری و مقاومت (جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و سایر تحولات بحران­های داخلی) تاکنون نتوانسته آثار فاخر و گرانبهایی که در شأن انقلاب اسلامی و پایداری ملت ایران در هشت سال دفاع مقدس باشد، تقدیم مخاطبان کند. با این وجود، تک ستاره­هایی در آسمان ادبیات فارسی در حال فروغ است که آهنگ دل نواز این تک مضراب­ها امیدواری تولید آثار ادبی بیشتر و در خوری را در این عرصه مطالعاتی نوید می‏دهد. در این میان، کتاب دا روایت ناب و اصیلی از زبان یک ناظر عینی درباره چرایی و چگونگی آغاز جنگ تحمیلی و فرایند تهاجم وحشیانه و غیر­انسانی نیروهای بعثی به شهر خرمشهر را ارایه می­کند و تصویر جانگدازی از روند تبدیل این شهر به خونین­شهر را به نمایش در­ می­آورد.

این کتاب، خاطرات سیده زهرا حسینی از روز‏های شروع جنگ در خرمشهر است. بانو حسینی در آن ایام تنها 17 سال داشت و خاطرات او گوشه‏ای از تاریخ تلخ جنگ و سقوط خرمشهر را بازگو می‏کند که تاکنون توصیف این حوادث به این شکل بیان نشده بود.

راوی خرمشهری کتاب «دا» در روزهای نخستین جنگ و به فاصله پنج روز، پدر و برادرش را در نبردهای دفاعی خرمشهر از دست می‌دهد. زهرا به همراه خواهر چهارده ساله­اش لیلا در غسالخانه جنت‏آباد خرمشهر نقش غساله برای زنان شهید خرمشهری را به عهده می‌گیرد. خرمشهر در آستانه سقوط است؛ اما او به مانند بسیاری از مردم از شهر خارج نمی‌شود و حتی در برخی از مقاومت‌های خرمشهر نیز شرکت می‌کند. ترکش به ستون فقراتش اصابت می‌کند و به شدت مجروح می‌شود. آخرین مدافعان خرمشهری پس از مقاومتی دلیرانه از شهر خارج می‌شوند و خرمشهر به خونین‌شهر تبدیل می‌شود. در حالی که زهرا حسینى در بیمارستانی در شیراز دوران سخت مجروحیت را طی می‌کند، خبر سقوط خرمشهر به او می‌رسد. رویای بازگشت به خرمشهر لحظه‌ای او را رها نمی‌کند تا اینکه خرمشهر در عملیات بیت‌المقدس آزاد می‌شود و راوی کتاب، دوباره به این شهر بازمی‌گردد...

این مطالب بخشی از حوادث پر فراز و نشیب کتاب «دا»ست که ماجرای زندگی متلاطم و پرهیاهو، اما زیبا و خواندنی زهرا حسینى در روزگار سخت جنگ تحمیلی بر ایران را روایت می‌کند.

هدف این نوشتار معرفی، ارزیابی، و نقد کتاب در قالب نقد شکلی، نقد روشی و نقد محتوایی از سویی و ارایه برخی انتقادات سازنده و اصلاحی برای بهبود شکلی، روشی و محتوایی اثر در چاپ‏های آتی است. البته در این نقادی پس از شرح مزایا و نقاط قوت کتاب، برخی از نقاط ضعف و کاستی­ها آن نیز مطرح خواهد شد.

معرفی محتوای کتاب

کتاب «دا» علاوه بر شناسنامه و تقدیم‏نامه و فهرست مطالب، از یک مقدمه، پنج بخش، و چهل فصل، ضمائم، عکس­ها و فهرست اعلام تشکیل شده است. بخش اول دارای سه فصل؛ بخش دوم ده فصل، بخش سوم پانزده فصل، بخش چهارم دو فصل، و فصل پنجم شامل ده فصل می­باشد. ضمائم آن نیز شامل چهار مصاحبه و گفت­و­گو با شاهدان عینی برخی از وقایع آن دوره و چهار نقل قول از سه شاهد عینی دیگر و یک سند از کتاب مستندی که درباره نبردهای خرمشهر منتشر شده و صدق وقایع و حوادث راوی را تایید می­کنند، می‏باشد.

البته فلسفه نحوه ساماندهی کتاب و چرایی و چگونگی تنظیم فصول در این بخش­های پنجگانه مشخص نیست. تناسبی میان حجم فصول و بخش­های مختلف آن وجود ندارد. ضمن آن که فلسفه وجودی گفت­و­گو و مصاحبه و نقل قول مستند برای خوانندگان کتابی که ادعای نگارش یک رمان واقعی و تاریخی را دارد، هرگز روشن نیست.

راوی این اثر، خانم سیده زهرا حسینی است که در عنفوان جوانی با این شرایط بحرانی روبه­رو می‏شود و با دست خویش پیکر خونین و پاره پاره پدر و برادرش را به خاک می‏سپارد. وی به جمع‏آوری پیکر شهدا و مجروحین از سطح شهر مبادرت می­ورزد و در امر امداد به مجروحین و مصدومین در درمانگاه موقت مسجد جامع خرمشهر به صورت شبانه روزی فعالیت می­کند و حتی به منظور  توزیع غذا و مهمات­رسانی و آبرسانی به رزمندگان و مدافعان خط مقدم جبهه پیش­قدم می‏شود و به یاری همرزمان مرد خویش می­شتابد. وی در نهایت، در روز بیستم مهر 1359 و پس از 20 روز مقاومت و پایداری تحسین­آمیز در امور مختلف خدمات­رسانی به رزمندگان و مردم بی­پناه خرمشهر، در هنگام درگیری با نیروهای بعثی در خطوط مقدم جبهه (گمرک خرمشهر) از ناحیه ستون فقرات مجروح و به آبادان و ماهشهر و سر­بندر اعزام می­شود. با این حال، از اعزام به پشت جبهه خودداری می‏کند و دوباره خودسرانه به خرمشهر باز­می­گردد که این بار به اجبار جهت مداوا به پشت جبهه اعزام می­گردد. وی در رویای بازگشت به وطن خویش، یعنی خرمشهر، پس از طی مراحل درمان و پشت سرنهادن دوران اولیه نقاهت، تلاش نافرجامی را برای اعزام به منطقه آبادان آغاز می‏کند تا در امر امدادرسانی به مجروحین جنگی سهیم گردد که شرح کامل آن که به درگیری وی و دوستانش با تکاوران نیروی دریایی و سپس دستگیریشان می­انجامد، بسیار خواندنی است. بالاخره وی پس از ازدواج با یکی از فرماندهان عملیاتی خرمشهر می­تواند در منطقه آبادان مستقر شود. اینک او با روایت تاثیرگذار خویش از آنچه در خرمشهر و از مردم بی­گناه و بی­پناه و مدافعان غیور و جان برکف این شهر دیده است، اثر ماندگاری در تاریخ ادبیات پایداری برای جوانان کشورمان آفریده است.

خوانندگان و علاقه­مندان آثار ادبی حوزه دفاع مقدس در کتاب ارزشمند و تاثیرگذار سفر به گرای 270 درجه شاهد بلوغ نسل نوجوانی هستند که در فرایند جنگ تحمیلی و دفاع مقدس مشارکت می‏کنند. آنان با پذیرش مسئولیت سنگین رزمندگی و دفاع از مرز و بوم و شرف و مردانگی مردم ایران، مردانگی و جوانمردی و البته مظللومیت خود را به رخ جهانیان می­کشند. کتاب دا نیز سرنوشت نسلی را به نمایش می­گذارد که به طور ناخواسته درگیر جنگی نابرابر با دشمنی غدار و ستمگر می‏شود که تا بن دندان به تسلیحات اهدایی شرق و غرب مسلح است و از پشتیبانی مادی و معنوی نظام جهانی بهره­مند است. با این حال، دشمن به هیچ اصول انسانی، اخلاقی، و قانونی پای­بند نیست و با زیر پا نهادن قواعد بازی و لگدکوب کردن کنوانسیون­های بین­المللی، به طور وحشیانه­ای به مناطق غیرنظامی و شهرهای مرزی ایران  یورش می­آورد و بی­رحمانه مردم بی­دفاع و بی­گناه آنها را به خاک و خون می­کشد و بدین سان، حقوق بشر و نهادهای مدعی حقوق بشر را به سخره می­گیرد. کتاب دا، روایتی ناب از تهاجم نیروهای بعثی به خرمشهر و فجایع خشونت­بار و خونین و ویرانگر آنان را به تصویر می­کشد که یادآور هجوم وحشیانه مغول­ها به ایران و حمله ویرانگر سپاهیان محمود افغان به شهر اصفهان است. بنابراین، خرمشهر نماد مقاومت و پایداری ایران و راوی نماد مظلومیت نسلی مقاوم، ایثارگر و سربلند است. نسلی که ناخواسته درگیر جنگ نابرابری شد که هشت سال به طول انجامید و بسیاری از سرمایه­های انسانی، معنوی و مادی کشور را به کام خود کشید. اما از سوی دیگر در این دوره حماسه­هایی خلق شد که در تاریخ ایران و پس از دوران صدر اسلام، بی­نظیر بود. زیرا مردم در سال‏های خونین دفاع مقدس سرفرازانه به میدان آمدند و از همه سرمایه­ها و داشته­های خود گذشتند. حال باید از یک چنین شکوهی جانبداری کرد و هرگز نباید این سترگی مردان و زنان ایران و ددمنشی دشمن را به فراموشی سپرد. دشمنی که به تباهی ما اراده کرده بود. اما به یاری خداوند نتوانست.

مطالعه کتاب - خاطرات یا رمان ـ دا به رغم وجود برخی ایرادات و اشکالات شکلی، روشی و محتوایی از سویی و برخی انتقادات ادبی به آن، به همه جوانان کشور توصیه و پیشنهاد می­شود. 

نقد کتاب

الف) نقد شکلی

کتاب دا از نظر ویژگی‏های شکلی در حد مطلوبی قرار دارد، از جمله این‏که :

1. صحافی کتاب مناسب و کاغذ آن مرغوب است و از حروف­چینی چشم­نوازی برخوردار می‏باشد.
2.  کتاب دارای مشخصات و شناسنامه کامل، فهرست مطالب اجمالی، مقدمه راوی و فهرست اعلام است.
3.  کیفیت جلد مرغوب و طرح جلد کتاب مناسب است.

با وجود این برخی ایرادات شکلی در این کتاب به شرح زیر قابل مشاهده است:

1. علی­رغم گذر از مرز هفتاد چاپ، فاصله نامتعارف میان حروف یک کلمه در سرتاسر متن و گاهی عدم رعایت فاصله مناسب میان حروف دو کلمه جداگانه وجود دارد.
2. عدم رعایت اصول روشی در نگارش رسم­الخط فارسی، کلمات و واژگان در کتاب مشهود است.
3. کتاب نیازمند یک ویرایش دقیق فنی و ادبی، به ویژه پس از  پشت سر نهادن چاپ­های متعدد است. بنابراین، اعمال یک بار اصلاحات چاپی و در نظر گرفتن ارزیابی­ها و نظرات انتقادی لازم است.
4. عدم توضیح برخی واژگان نامأنوس کردی و عربی و محلی در پاورقی کتاب، درک کتاب را برای خوانندگان فارسی مشکل کرده است. هر چند که برخی از آنها توضیح داده شده است.

ب‌) نقد روشی

1.  تمایز روشی روشنی در میان یک متن خاطره با متن یک رمان داستانی وجود ندارد.
2.  کتاب فاقد یک سبک روایی دقیق و روشن برای نگارش یک رمان خاطرات است. تمایز تاریخی یا حادثه­محور برای روایت خاطرات و وقایع­نگاری کتاب وجود ندارد. در واقع، سبک روایی و ادبی مشخص، معیار و ملاک تنظیم­کننده متن نبوده است. از این‏رو، کتاب سیر تاریخی و زمانی دقیقی را طی نمی­کند. راوی گاهی در روایت­های خود مجبور به توصیف رویدادهای گذشته می­شود که این امر، سیر منطقی روایت موضوع و حادثه را به هم می­زند و باعث تداخل موضوعی می‏شود.
3.  نقد روشی دیگر بر کتاب دا این نکته است که از نگاه مخاطب و خواننده مشخص نیست آیا این کتاب یک رمان تاریخی است یا خاطرات مستند یک شاهد عینی حوادث دوران آغازین روزهای آغاز جنگ تحمیلی می­باشد. در این میان، توضیحات مبهم راوی که در مقدمه کتاب در مورد شیوه تنظیم فصول 1 تا 14 به صورت سیر تاریخی و پس از آن به صورت موضوعی درج شده است، کمکی برای حل این مشکل نمی­کند. در واقع، کتاب دارای 5 بخش و40 فصل است که به لحاظ موضوعی و زمانی فصل‏ها از هم تفکیک شده­اند؛ بدون آن که توضیحی در این باره ارائه شده باشد. تا فصل 14 کتاب، خاطرات روای به صورت روز شمار نقل شده و از فصل 14 به بعد این نظم دچار خدشه گشته و تا روز بیستم مهر که روز مجروح شدن خانم حسینی است، کار روایت به این شکل  نامنظم ادامه پیدا کرده است. اما پس از آن تا پایان کتاب سیر داستانی دوباره تداوم یافته است.

پ ) نقد محتوایی

ویزگی‏های مثبت ذیل را می‏توان برای محتوای کتاب دا در نظر گرفت:

1.  روایت صادقانه و باور­پذیر وقایع به­گونه­ای که همدلی و همراهی مخاطب و خواننده را برمی‏انگیزد و او را به متن حوادث می­برد، تا جایی که خواننده تا پایان کتاب مایل به کنار نهادن کتاب نیست و همواره در ­صدد پیگیری قضایای کتاب است.
2.  روایت حماسی و شور­انگیز وقایع، تأثیر روحی قابل توجهی را بر خواننده می­گذارد و مقاومت و پایداری شجاعانه مدافعین خرمشهر را به طور تحسین­برانگیزی تصویر می‏کشد.
3.  راوی، با نقل صادقانه و خالصانه و جزئیات وقایع، توانسته پیام شهدا و رزمندگان اسلام را به بهترین شکل ممکن به نسل­های آینده منتقل کند.
4.  کتاب رسالت خویش را روایت قصه پر درد و رنج نسل جوان و انقلابی کشور قرار داده که ناخواسته در کمترین زمان زیر بار مسئولیت­های سنگین سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی - دفاعی قرار گرفت و بدون طی کردن دوران متعارف جوانی و نوجوانی به سرعت به بلوغ فکری و اجتماعی رسید. روای، روایت‏گر سرنوشت حسرت­بار و نوستالژیک(خاطره‏انگیز) جوانان ایرانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و دوران دفاع از کشور است.
5.  به طور کلی، کتاب تصویر روشنی از وقایع پس از انقلاب اسلامی و آغاز جنگ تحمیلی در منطقه جنوب کشور و به ویژه خرمشهر ارائه می‏کند و درد و رنج مردم محروم و شجاعت و جانفشانی جوانان غیور این خطه از مرز و بوم ایران را به نمایش می­گذارد، به­گونه­ای که خواننده خود را در متن حوادث می‏بیند. روایت دقیق جزئیات حوادث، نقش زیادی در این فرایند ایفا می­کنند.

با این وجود برخی از ایرادات محتوایی کتاب را نمی­توان نادیده گرفت:

1.  بعضاً اشتباهات تاریخی در روایت حوادث وجود دارد که احتمالاً ناشی از گذر زمان و فراموشی و غفلت روای کتاب است و تنظیم کننده مطالب نیز متوجه این ایرادات نبوده است. به طور مثال شهید سید علی حسینی برادر روای درتاریخ 10/7/1359 به شهادت رسیده، در حالی که زندان دوله­تو در منطقه سردشت کردستان در تاریخ 19/2/1360 از سوی جنگنده­های عراقی بمباران گردیده و حدود 70 نفر از زندانیان رزمنده و انقلابی آن به شهادت رسیدند. در واقع، پس از بمباران این زندان پرده از جنایات گروهک­های وابسته به بیگانگان برداشته شد. بنابراین، روایت راوی از افشاگری آن شهید درباره سفاکی­های حزب دمکرات یا کومله در این زندان نمی­تواند، واقعیت داشته باشد.⁽¹⁾ یا در جای دیگری از کتاب، راوی از کیف امانتی برادرش سید علی حسینی و محتوای آن در مسجد جامع خرمشهر سخن می­گوید که در محل مطب دکتر شیبانی باقی مانده و مفقود شده است. در حالی که کیف دیگری را نیز ایشان از خدمه و پرستاران بیمارستان شهید مصطفی خمینی در تهران تحویل می­گیرد که محتوای این کیف نیز به ویژه عکس­ها شبیه همان کیف اولی در خرمشهر است. راوی توضیح نمی­دهد که آیا این همان کیف است یا دو کیف جداگانه هستند؟ و اگر این­گونه است، چرا محتوای آنها شبیه هم است. محتوای چمدانی که وی از خدمه  بیمارستان شهید چمران تحویل می­گیرد، شامل وسایل شخصی، لباس، ضبط واکمن و دوربین شهید سید علی حسینی و تعدادی عکس است که علی از شخصیت­های انقلابی کشور همچون شهید بهشتی، شهید چمران و ابوشریف، که به عیادتش آمده بودند گرفته بود. کیف دیگر سید علی که از محل شهادتش در مدرسه دریابُد رسایی به دست آمده، یک کیف سامسونت شامل تکه‏ای موم برای ورزش دست‏ها، عرق­گیر، ملافه بیمارستان میثاقیه، یک وصیتنامه و یک پاکت پر از عکس­های علی است که او در هنگام بستری بودن در بیمارستان گرفته بود. این عکس‏ها، شامل عکس‏هایی با شخصیت­های انقلابی کشور همچون آقایان آیت‏الله خامنه­ای( مقام معظم رهبری)، آیت‏الله بهشتی، حجه‏الاسلام فلسفی و ملاقات کنندگان مردمی و در محل بهشت زهرا و مصلای نماز جمعه تهران بود.⁽²⁾
2.  در برخی از موارد نوعی لجاجت، یک‏دندگی و سرسختی غیرمنطقی راوی در متن حوادث به تصویر کشیده می­شود که این مسئله به باور­پذیری قصه آسیب زده است. این مورد به ویژه در تعلل وی برای اعزام به پشت جبهه و استنکاف از تصمیم گروه پزشکی بیمارستان ماهشهر و دربندسر به خوبی مشهود است.
3. تأکید بیش از حد راوی بر خیانت بنی­صدر از باورپذیری وقایع می­کاهد و روند موضوعی کتاب را مختل می­سازد. این رویکرد انتقادی و دیدگاه معارضه­جویانه از سویی ناشی از شور و هیجان دوران جوانی و روح انقلابی راوی و از سوی دیگر ناشی از کمبودها و بی­تجربگی­های روزها و ماه‏های ابتدای جنگ است که در سراسر جبهه­ها وجود داشت و صف­آرایی و رقابت­های سیاسی در سطوح بالای نظام نوپدید سیاسی، آن را تشدید می­کرد.
4.  مدافعان خرمشهر و سایر رزمندگان جبهه­های جنگ تحمیلی هیچ‏گاه از سوی ناظران منصف و بی­طرف به جنگ­طلبی و آتش­افروزی متهم نشده­اند که راوی در صدد پاسخگویی به این اتهام برآمده است. در واقع، دفاع جانانه و دلاوی و جانبازی و ایثارگری آنان هیچ گاه در نزد مردم ایران زیر سوال نرفته و همگان به آن واقف هستند و آن را همواره پاس می­دارند.

نتیجه­گیری

نلسون ماندلا رهبر مبارز و آزادی­خواه آفریقای جنوبی پس از پشت سر نهادن سی سال تجربه تلخ حبس و زندان در دوران رژیم نژادپرست آپارتاید این کشور، با بزرگ­منشی، بخشندگی و آزادگی خاصی که نویدبخش آینده­ای انسانی، زیبا و مسالمت­آمیز بود، چنین گفت: «می­توانم ببخشم؛ اما نمی‏توانم فراموش کنم.» اینک ما نیز اگر از آنچه که بر این سرزمین گذشت، بگذریم، هرگز نمی­توانیم و نباید آن را فراموش کنیم. بنابراین، ثبت و ضبط و مستندسازی وقایع دوران دفاع مقدس و حماسه‏های جاویدان ملت ایران امری ضروری است تا آیندگان به عمق این فجایع و اوج مظلومیت و ایثارگری ملت ایران پی ببرند. بدین­سان، خاطره­نویسی و رمان­نویسی بر پایه مشاهدات عینی مدافعان و رزمندگان اسلام یکی از بهترین راه­های غنی­سازی و ماندگاری ادبیات پایداری و تقویت زبان فارسی است. کتاب ارزشمند دا نیز در این بستر قابل بررسی، تحلیل و ارزیابی است.      

به گفته مرتضی سرهنگى: «سربازی که خاطرات زمان جنگش را نمی‌نویسد، جنگش را ناقص و ناتمام رها می‌کند و سربازی که خاطرات زمان جنگش را می‌نویسد، برای ابد، بیست ساله باقی می‌ماند. حرف این آدم بیست‌ساله را، همة بیست‌ساله‌ها می‌فهمند.» کتاب دا مصداق عینی این کلام قصار است. زیرا روای با نگارش و نشر خاطراتش توانسته، فضای عمومی خرمشهر در آغازین روزهای تهاجم دشمن بعثی به خرمشهر را زنده ساخته و آن را جاودانه سازد. بنابراین، نام و یاد خرمشهر همواره بر تارک تاریخ معاصر و ادبیات پایداری ایران زمین خواهد درخشید و در طول سده­های متمادی، نسل­های کنونی و آتی ملت ایران بر حماسه­های جاویدانی که توسط فرزندان دلیر این مرز و بوم در این خطه آفریده شد، مباهات خواهند ورزید و با افتخار از آن یاد خواهند کرد. با این وجود، تاریخ هیچ‏گاه مصائب و فجایعی را که توسط دشمن بر مردم بی­گناه این خطه حماسه‏آفرین رفته، فراموش نخواهد کرد.

این کتاب اگرچه بسیار ارزشمند و قابل تحسین و نوید­بخش تولید آثار ادبی فاخری در حوزه دفاع مقدس می­باشد؛ با این وجود، پس از فروش فوق­العاده­ای که در خلال 12 ماه اخیر داشته است، اکنون به نظر می­رسد نیازمند یک بازنگری فنی، روشی و محتوایی است. زیرا به رغم محتوای ارزشمند آن نمی­توان از نگاه انتقادی نسبت به آن غفلت کرد. در واقع، ضمن برشمردن نقاط قوت و برجستگی­های کتاب، نقاط ضعف و کاستی­های آن را نباید نادیده گرفت. کاری که در در حد توان در این نوشته به آن پرداخته شد. البته بهره­گیری از نقاط قوت و مزایا و نقاط ضعف و معایب این تجربه گران­سنگ می­تواند، نهادهای متولی، صاحب­نظران و نویسندگان حوزه ادبیات پایداری را در خلق آثار قوی­تر و غنی­تر یاری رساند.        

یاداداشت‏ها

1. دا : خاطرات سیده زهرا حسینی، به اهتمام سیده اعظم حسینی، چاپ چهل و نهم، تهران: شرکت انتشارات سوره مهر (وابسته به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی)، 1388، ص 456.

2. همان، صص380-381.